رنگارنگى را مىپرستيدند ، « 1 » كه عموماً شكلى ضعيف و مبهم از پرستش ارباب انواع بود كه دير زمانى در ميان اقوام سامى و همسايگان هند و اروپايى آنان رواج داشت . « 2 » ظاهر امر و منابع نيز حاكى از آن است كه پيدايش اين آيين در منطقهء حجاز و تهامه ، « 3 » امرى وارداتى و بيشتر از منطقهء شام و قلمرو امپراتورى روم بوده است . « 4 » اما اين بت‌ها در زمينهء سياسى دخالت و كاركرد خاصى نداشتند . نهايت كارى كه اين بت‌ها در زمينهء مسائل سياسى - اجتماعى به گمان پرستندگان آنان ، انجام مىدادند اين بود كه مريدان خود را بى هيچ قيد و شرطى ، از جمله ظالم و يا مظلوم بودن ، در برابر خصم و در جنگ‌ها حمايت مىكردند . « 5 » بنابراين ، تفكر دينى عرب به خودى خود از مفاهيم و راهكارهاى سياسى تهى است ، هرچند كه رجال دينى و خدمتگزاران بت‌ها و بتخانه‌ها از نفوذ و حرمت بالايى برخوردار بودند و نيز از رهگذر سفرهاى زيارتى - تجارتى بت‌پرستان و هداياى ايشان و رونق گرفتن بازارهاى خريد و فروش ، سود سرشارى عايد مجاوران و پرده‌داران بت‌ها مىشد . « 6 » از سوى ديگر ، از تفكر دينى عرب كه بگذريم ، هيچ‌گونه انديشهء منسجم فلسفى و اجتماعى نيز در فضاى فكرى جزيرة العرب به چشم نمىخورد . تنها منبعى كه ذهنيّت عرب جاهلى را در رابطه با مسائل سياسى - اجتماعى تغذيه مىكرد و مىساخت ، سنن عرفى ، يعنى آموزه‌هاى برخاسته از نحوهء تعامل طبيعى و تصميمات سران و اشراف عرب در رابطه با محيط اطراف خود بود ؛ كه اين موضوع را در آينده بيشتر مورد مطالعه قرار خواهيم داد .

--> ( 1 ) - ابو محمد عبدالملك بن هشام ، السيرة النبويّة ، به تحقيق مصطفى السقا ، ابراهيم الأبيارى و عبدالحفيظشبلى ، ج 1 ، ص 91 - 78 ؛ ابومنذر هشام بن محمد كلبى ، كتاب الأصنام ، ترجمهء سيد محمدرضا جلالى نائينى ، تهران ، ص 103 به بعد ؛ احمد بن ابى يعقوب ( يعقوبى ) ، تاريخ اليعقوبى ، ج 1 ، ص 254 ، 255 . ( 2 ) - عبدالحسين زرين‌كوب ، در قلمرو وجدان ( سيرى در عقايد ، اديان و اساطير ) ، ص 51 - 48 . ( 3 ) - حجاز به مركزيت يثرب ( مدينه ) و تهامه به مركزيت مكه . ( 4 ) - ابن هشام ، همان ؛ كلبى ، همان ؛ يعقوبى ، همان . ( 5 ) - ابن هشام ، همان ؛ كلبى ، همان ، ص 105 ؛ يعقوبى ، همان ؛ ابو عبيدة معمر بن المثنى التيمى ، كتاب ايام العرب قبل الاسلام ، به تحقيق دكتر عادل جاسم البيانى ، ج 1 ، ص 221 ، ج 2 ، ص 439 . ( 6 ) - جواد على ، همان ، ج 4 ، ص 113 ؛ فيليب حتّى و ديگران ، همان ، ص 147 - 143 ؛ ابن هشام ، همان ، ص 82 ، 83 ، 85 ؛ زرين كوب ، همان ، ص 48 ، 49 ؛ سيد محمود شكرى آلوسى بغدادى ، بلوغ الأرب فى اخبار العرب ، به تحقيق محمد بهجة الأثرى ، ج 1 ، ص 270 ، ص 287 .